Derealizasyon ve Depersonalizasyon Nedir? Gerçeklikten Kopma Hissi Neden Olur?

Etrafınızdaki her şey birden bir film seti gibi yapay görünmeye başlıyor. Sesler uzaklaşıyor, renkler solgunlaşıyor. Ya da aynaya baktığınızda yansımanız size yabancı geliyor, kendinizi sanki biraz yukarıdan izliyormuşsunuz gibi hissediyorsunuz. Bu deneyimler çoğu zaman “deliriyor muyum?” korkusuyla birlikte gelir. Oysa tıpta adı konmuş, oldukça yaygın ve tedavi edilebilir durumlardır: derealizasyon ve depersonalizasyon. Bu yazıda derealizasyonun ne demek olduğunu, depersonalizasyondan farkını, belirtilerini, nedenlerini ve nasıl geçtiğini ele alıyoruz.

Derealizasyon Nedir?

Derealizasyon, kişinin çevresini gerçek dışı, uzak, bulanık ya da yapay olarak algılamasıdır. Kişi dış dünyayla arasına bir cam, sis ya da perde girmiş gibi hisseder. Derealizasyon ne demek sorusunun kısa cevabı şudur: Etrafınızdaki dünyanın gerçekliğini “hissedememek”.

Burada önemli bir ayrım var: Derealizasyon yaşayan kişi gerçeklikle bağını kaybetmez. Etrafın gerçek olduğunu bilir, yalnızca öyle hissetmez. Bu da derealizasyonu psikoz gibi gerçeklikten koptuğu durumlardan ayırır.

Sana eşlik edecek uzmanlarımızla tanış:

Seza Danişment

Furkan Yıldız

Burak Bulcu

Depersonalizasyon Nedir?

Depersonalizasyon, kişinin kendi bedenine, düşüncelerine ya da duygularına yabancılaşmasıdır. Depersonalizasyon ne demek diye soranlar için en sık kullanılan tarif şudur: “Kendimi dışarıdan izliyorum.” Kişi hareketlerini otomatik pilotta yapıyormuş, sesini başkası konuşuyormuş ya da duyguları uyuşmuş gibi hissedebilir.

Derealizasyon ile Depersonalizasyon Arasındaki Fark

Kısaca özetlemek gerekirse:

İki durum çoğu zaman birlikte görülür. Bu yüzden psikiyatride tek bir tanı altında, “depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu” olarak ele alınır.

Derealizasyon Belirtileri

Derealizasyon belirtileri kişiden kişiye değişse de sık tarif edilenler şunlardır:

• Çevrenin rüya gibi, sisli ya da bir camın arkasındaymış gibi görünmesi
• Tanıdık yerlerin ve kişilerin yabancı gelmesi
• Nesnelerin boyutlarının, uzaklıklarının ya da renklerinin farklı algılanması
• Seslerin uzak, boğuk ya da çok yüksek gelmesi
• Zaman algısının bozulması; yakın olayların çok eski, eski olayların dün gibi gelmesi

Depersonalizasyon Belirtileri

• Kendini bir film izler gibi dışarıdan izleme hissi
• Bedenin, ellerin ya da yüzün kendine ait değilmiş gibi gelmesi
• Duygusal uyuşukluk, sevdiklerine karşı his azalması
• Konuşurken ya da hareket ederken “robot gibi” hissetmek
• Anıların kişisel değil, başkasına aitmiş gibi gelmesi

Bu belirtiler dakikalar süren ataklar halinde gelebildiği gibi bazı kişilerde haftalarca ya da aylarca sürebilir.

Derealizasyon Neden Olur?

Derealizasyon ve depersonalizasyon, beynin aşırı stres karşısında devreye soktuğu bir koruma mekanizması olarak düşünülebilir. Zihin, baş edemeyeceği kadar yoğun bir duyguyla karşılaştığında deneyimle arasına mesafe koyar. Kısa süreli yaşandığında bu tepki zararsızdır ve pek çok insan hayatında en az bir kez benzer bir an yaşar.

En sık tetikleyiciler şunlardır:

• Yoğun kaygı ve panik ataklar: Derealizasyon panik atak sırasında sık görülen belirtilerden biridir.
• Uzun süreli stres ve tükenmişlik
• Travmatik yaşantılar ve çocukluk çağı travmaları; özellikle travma sonrası stres bozukluğu ile birlikte görülebilir.
• Depresyon
• Uykusuzluk ve aşırı yorgunluk
• Esrar ve bazı madde kullanımı; ilk kullanımdan sonra bile başlayabilir.
• Nadiren epilepsi, migren, tiroid hastalıkları gibi tıbbi durumlar

Derealizasyon kaygıyı artırır, artan kaygı da derealizasyonu besler. “Bu his hiç geçmeyecek”, “Aklımı kaybediyorum” gibi düşünceler belirtiyi sürdüren kısır döngünün en önemli parçasıdır. Bu korkuyu yaşayanlar delirme korkusu yazımızı da okuyabilir.

Derealizasyon Delirmek Demek mi?

Hayır. Derealizasyon ve depersonalizasyon yaşayan kişi, yaşadığı şeyin tuhaf olduğunun farkındadır ve gerçeklik bilgisi korunur. Psikozda ise kişi gerçek olmayan şeylere gerçekten inanır ve bunun tuhaf olduğunu fark etmez. “Deliriyor muyum?” diye endişelenebiliyor olmanız, çoğu zaman gerçeklikle bağınızın sağlam olduğunun bir işaretidir.

Derealizasyon Geçer mi?

Çoğu kişide derealizasyon, tetikleyen stres ya da kaygı azaldığında kendiliğinden geçer. Birkaç dakika ya da saat süren epizotlar oldukça yaygındır. Belirtiler aylarca sürüyor, sık tekrarlıyor ve günlük hayatı zorlaştırıyorsa depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğundan söz edilebilir. Bu durumda da tedaviyle belirgin iyileşme sağlanabilir.

Derealizasyon Anında Ne Yapmalı?

Derealizasyon ya da depersonalizasyon hissi başladığında şu adımlar zihni “şimdi ve burada”ya geri getirmeye yardımcı olur:

• Kendinize hatırlatın: “Bu bir kaygı tepkisi. Rahatsız edici ama tehlikeli değil, geçecek.”
• 5-4-3-2-1 tekniğini deneyin: Görebildiğiniz 5, dokunabildiğiniz 4, duyabildiğiniz 3, koklayabildiğiniz 2, tadabildiğiniz 1 şeyi sayın.
• Duyularınızı uyarın: Ellerinizi soğuk suyla yıkayın, bir nesnenin dokusuna odaklanın, güçlü bir koku alın.
• Nefesinizi yavaşlatın: Nefes vermeyi nefes almaktan uzun tutun.
• Hissi kontrol etmeye ya da sürekli kontrol etmeye çalışmayın: “Hâlâ var mı?” diye kendinizi sürekli yoklamak belirtiyi uzatır.

Uzun vadede düzenli uyku, kafein ve alkolün azaltılması, madde kullanımından kaçınma ve düzenli fiziksel aktivite belirtilerin sıklığını azaltır. Günlük meditasyon ve farkındalık pratikleri de bedene ve ana dönmeyi kolaylaştırabilir.

Derealizasyon Tedavisi

Depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğunda temel tedavi psikoterapidir. Bilişsel davranışçı terapi, belirtilerle ilgili felaketleştiren yorumları değiştirmeye ve kaçınma davranışlarını azaltmaya odaklanır. Travmanın eşlik ettiği durumlarda EMDR ve somatik terapi gibi travmaya odaklı yaklaşımlar da kullanılabilir. Eşlik eden kaygı ya da depresyon varsa psikiyatrist değerlendirmesiyle ilaç tedavisi sürece eklenebilir.

Belirtileriniz sık tekrarlıyorsa ya da uzun süredir devam ediyorsa, bireysel terapi bu deneyimin altında yatan kaygıyı ve stresi anlamanız için güvenli bir alan sunar. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz, birkaç soruyu yanıtlayarak ihtiyacınıza uygun psikologla eşleşebilir ve görüşmelerinizi online olarak yapabilirsiniz.

Kendinizi Değerlendirmek İçin Sorular

İnternette sık aranan derealizasyon testleri tanı koymaz. Aşağıdaki sorular yalnızca bir uzmanla konuşmanız gerekip gerekmediğine karar vermenize yardımcı olabilir:

• Çevremin gerçek dışı ya da bir camın ardındaymış gibi göründüğü anlar sık oluyor mu?
• Kendimi dışarıdan izliyormuş ya da bedenim bana ait değilmiş gibi hissediyor muyum?
• Bu hisler haftalardır ya da aylardır devam ediyor mu?
• Bu deneyimler işimi, okulumu ya da ilişkilerimi etkiliyor mu?
• Bu hisler yüzünden bazı yerlerden ve durumlardan kaçınıyor muyum?

Birkaç soruya “evet” diyorsanız, bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi bir adım olacaktır. Kaygı düzeyinizi merak ediyorsanız ücretsiz anksiyete testini de çözebilirsiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Derealizasyon ile birlikte baş ağrısı, bilinç kaybı, nöbet, görme bozukluğu ya da konuşma güçlüğü gibi nörolojik belirtiler varsa ya da belirtiler bir kafa travmasından sonra başladıysa gecikmeden bir doktora başvurun. Madde kullanımından sonra başlayan belirtilerde de tıbbi değerlendirme önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Derealizasyon ve Depersonalizasyon Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Derealizasyon nedir kısaca?

Derealizasyon, çevrenin gerçek dışı, rüya gibi ya da uzak algılanmasıdır. Kişi gerçeklik bilgisini korur, ama dünyayı gerçek gibi hissedemez.

Depersonalizasyon ne demek?

Depersonalizasyon, kişinin kendi bedenine, düşüncelerine ya da duygularına yabancılaşması, kendini dışarıdan izliyormuş gibi hissetmesidir.

Derealizasyon kalıcı mıdır?

Çoğu zaman kalıcı değildir. Kısa epizotlar stres azaldığında geçer. Uzun süren durumlarda da psikoterapiyle belirgin iyileşme sağlanabilir.

Derealizasyon şizofreni belirtisi midir?

Tek başına değildir. Derealizasyonda kişi gerçeklikle bağını korur; şizofrenide ise gerçeklik değerlendirmesi bozulur. Yine de belirtilerin bir uzman tarafından değerlendirilmesi en doğrusudur.

Derealizasyon kaygıdan olur mu?

Evet. Yoğun kaygı ve panik atak, derealizasyonun en sık tetikleyicilerindendir. Kaygı azaldıkça derealizasyon hissi de genellikle azalır.