Bir hata yaptığınızda “Zaten o iş saçmaydı” demek, patronunuza kızdığınız bir günün akşamında evdekilere sert davranmak ya da acı bir haberi duyduğunuzda “Hayır, bu olamaz” diye düşünmek… Bunların hepsi zihnimizin kendini korumak için başvurduğu yollardır. Psikolojide bunlara savunma mekanizmaları denir. Bu yazıda savunma mekanizmalarının ne olduğunu, en sık görülen türlerini, günlük hayattan örneklerini ve ne zaman sağlıksız hale geldiklerini ele alıyoruz.
Savunma mekanizmaları, zihnimizin kaygı, suçluluk, utanç ya da acı veren duygu ve düşüncelerle baş etmek için çoğunlukla bilinçdışı olarak kullandığı psikolojik stratejilerdir. Amaçları, kişiyi o an taşıyamayacağı kadar yoğun duygulardan korumak ve benlik değerini sürdürmektir.
Kavram Sigmund Freud tarafından ortaya atıldı. Kızı Anna Freud’un 1936’daki çalışmasıyla sistemli hale getirildi. Günümüzde psikanalitik yaklaşımın ötesinde pek çok psikoterapi ekolü tarafından kullanılan temel bir kavramdır. Bu yaklaşımı merak ediyorsanız psikanalitik terapi yazımıza göz atabilirsiniz.
Önemli bir not: Savunma mekanizmaları kendi başına kötü değildir. Herkes kullanır ve çoğu zaman zor anları atlatmamıza yardım ederler. Sorun, katı, sürekli ve gerçekliği çarpıtacak ölçüde kullanıldıklarında başlar.
Kabul edilmesi zor bir gerçeği yok saymaktır. Sevdiği birinin ölüm haberini aldığında “Hayır, yanlış olmalı” demek ya da ciddi bir sağlık belirtisini görmezden gelmek inkâra örnektir. Yas sürecinin ilk evrelerinde sık görülür.
Acı veren düşünce, duygu ya da anıların bilinçdışına itilmesidir. Kişi bunu bilinçli olarak yapmaz; anı ya da duygu farkındalığın dışında kalır ama davranışları etkilemeye devam edebilir.
Kişinin kendi kabul edemediği duygu, düşünce ya da dürtülerini başkasına atfetmesidir. Yansıtma nedir sorusuna en bilinen örnek şudur: Partnerini aldatmayı düşünen birinin, partnerinin kendisini aldattığından şüphelenmesi. Ya da kendi öfkesini fark etmeyen birinin “Neden bana bu kadar sinirlisin?” demesi.
Bir kişiye ya da duruma yönelik duygunun daha güvenli bir hedefe yöneltilmesidir. İş yerinde patronuna kızan birinin eve gelip çocuğuna bağırması tipik bir örnektir. Bu, birikmiş öfkenin sık görülen ifade biçimlerinden biridir.
Kabul edilmesi zor bir davranışa ya da duruma mantıklı görünen gerekçeler bulmaktır. İş görüşmesinden ret alan birinin “Zaten o şirkette çalışmak istemiyordum” demesi rasyonalizasyona örnektir.
Kişinin kabul edemediği bir duygunun tam tersini abartılı biçimde göstermesidir. Birinden hoşlanmayan ama bunu kabul edemeyen birinin ona aşırı nazik davranması buna örnektir.
Stres karşısında daha önceki bir gelişim dönemine ait davranışlara dönmektir. Kardeşi doğan bir çocuğun yeniden parmak emmeye başlaması ya da yetişkinlerin zor anlarda küsmesi, ağlama krizleri yaşaması örnek verilebilir.
Duygusal olarak zor bir durumu yalnızca akılcı ve teknik düzeyde ele alarak duygudan uzak durmaktır. Ağır bir teşhis alan kişinin duygularından hiç söz etmeden yalnızca tıbbi istatistiklerden konuşması buna örnektir.
İnsanları ya da durumları “tamamen iyi” ya da “tamamen kötü” olarak görmek, gri alanları tolere edememektir. Bir gün idealize edilen birinin, küçük bir hayal kırıklığında tamamen değersizleştirilmesi bu mekanizmanın sonucudur. Borderline kişilik bozukluğunda sık görülür.
Öfkeyi doğrudan ifade etmek yerine erteleme, unutma, iğneleyici şakalar ya da sessizlik gibi dolaylı yollarla göstermektir. Bu davranışları pasif agresif ne demek yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Kabul edilmesi zor dürtülerin toplumsal olarak kabul gören, yapıcı etkinliklere yönlendirilmesidir. Öfkesini spora, acısını sanata ya da yazıya dönüştürmek yüceltmeye örnektir. Olgun savunma mekanizmalarından biri kabul edilir.
Zor bir durumu, duyguyu tamamen yok saymadan hafifletici bir bakışla ele almaktır. Yerinde kullanıldığında sağlıklı ve olgun bir savunmadır.
Psikiyatrist George Vaillant, savunma mekanizmalarını olgunluk düzeyine göre sınıflandırmıştır:
| Düzey | Örnekler | Etkisi |
| İlkel | İnkâr, bölme, yansıtma | Gerçekliği belirgin biçimde çarpıtır |
| Nevrotik | Bastırma, yer değiştirme, rasyonalizasyon, karşıt tepki | Kısa vadede rahatlatır, uzun vadede sorun yaratabilir |
| Olgun | Yüceltme, mizah, özgecilik, bilinçli erteleme (supresyon) | Duyguyu kabul ederek uyumlu biçimde yönetir |
Psikolojik olarak sağlıklı yetişkinler ağırlıklı olarak olgun savunmaları kullanır. Ancak yoğun stres altında herkes zaman zaman daha ilkel savunmalara başvurabilir.
Savunma mekanizmaları şu durumlarda sorun yaratmaya başlar:
Yakın ilişkiler savunmaların en çok devreye girdiği alanlardır. Eleştiri karşısında hemen karşı saldırıya geçmek, sorumluluğu sürekli partnere yüklemek, kırgınlığı dile getirmek yerine sessizliğe gömülmek ya da kavga anında konuyu tamamen başka bir yöne çekmek savunmacı iletişimin örnekleridir. Bu kalıplar tekrarlandıkça çiftler birbirini duymakta zorlanır. Çift terapisi, savunmaların altındaki kırılganlığı görünür kılarak partnerlerin birbirine daha açık yaklaşmasına yardımcı olur.
Savunma mekanizmalarını tek başına fark etmek çoğu zaman zordur, çünkü doğaları gereği bilinç dışında çalışırlar. Bireysel terapi, özellikle psikodinamik yaklaşımlar, bu örüntüleri güvenli bir ilişki içinde fark etmenize ve daha esnek baş etme yolları geliştirmenize yardımcı olur. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz, birkaç soruyu yanıtlayarak ihtiyacınıza uygun psikologla eşleşebilirsiniz.
Savunma mekanizmaları, zihnin kaygı, suçluluk ya da acı veren duygulardan korunmak için çoğunlukla bilinçdışı olarak kullandığı psikolojik stratejilerdir.
Kavramı Sigmund Freud ortaya attı. Kızı Anna Freud 1936’daki çalışmasıyla savunma mekanizmalarını sistemli biçimde tanımladı.
İnkâr, bastırma, yansıtma, yer değiştirme, rasyonalizasyon, karşıt tepki geliştirme, gerileme ve yüceltme en sık görülen savunma mekanizmalarındandır.
Yansıtma, kişinin kendi kabul edemediği duygu ya da dürtülerini başkasına atfetmesidir. Kendi öfkesini fark etmeyen birinin karşısındakini sürekli sinirli olmakla suçlaması buna örnektir.
Hayır. Herkes savunma mekanizmaları kullanır ve bunlar zor anlarda koruyucudur. Katı, sürekli ve gerçekliği çarpıtacak ölçüde kullanıldıklarında sorun yaratırlar.