Hayal kurmak insan zihninin en doğal hallerinden biridir. Otobüs beklerken, duş alırken ya da uykuya dalmadan önce zihnimiz kendiliğinden başka dünyalara gider. Ancak bazı insanlar için hayal kurmak kısa bir kaçamak değil, günde saatler süren, gerçek hayatın önüne geçen ve bırakılması zor bir alışkanlığa dönüşür. Bu duruma maladaptive daydreaming, yani uyumsuz ya da aşırı hayal kurma denir. Bu yazıda maladaptive daydreaming’in ne olduğunu, belirtilerini, nedenlerini, şizofreniyle farkını ve nasıl baş edilebileceğini ele alıyoruz.
Maladaptive daydreaming, kişinin günün önemli bir bölümünü canlı, ayrıntılı ve çoğu zaman hikâye akışı olan hayaller içinde geçirmesi ve bunun iş, okul, ilişkiler ya da günlük sorumluluklar üzerinde olumsuz etki yaratmasıdır. Türkçede “uyumsuz hayal kurma” ya da “aşırı hayal kurma” olarak da anılır.
Kavram ilk olarak 2002’de İsrailli klinik psikolog Eli Somer tarafından tanımlandı. Bugün hâlâ resmi tanı kitaplarında ayrı bir bozukluk olarak yer almıyor, ancak araştırmacılar tarafından giderek daha fazla incelenen bir durum. Kişiler çoğu zaman bu deneyimi yıllarca kimseye anlatmaz ve yaşadıklarının bir adı olduğunu internette tesadüfen öğrenir.
Herkes hayal kurar. Maladaptive daydreaming’i normal hayal kurmaktan ayıran başlıca özellikler şunlardır:
Aşırı hayal kurmanın nedenleri tam olarak bilinmiyor, ancak araştırmalar bazı ortak noktalara işaret ediyor:
Hayır. Maladaptive daydreaming şizofreni ya da psikoz belirtisi değildir. En önemli fark, gerçeklikle bağın korunmasıdır. Maladaptive daydreaming yaşayan kişi hayallerin kendi zihninin ürünü olduğunu bilir, onları kendisi başlatır ve yönlendirir. Şizofrenide ise kişi sanrı ve halüsinasyonları gerçek olarak deneyimler ve bunların zihninin ürünü olduğunu fark etmez.
Hayallerinizin gerçek olduğunu düşünmeye başladığınız, sesler duyduğunuz ya da gerçekle hayali ayırt etmekte zorlandığınız durumlar varsa, bu farklı bir tablo olabilir ve mutlaka bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız gerekir.
Araştırmalarda kullanılan 16 maddelik Maladaptive Daydreaming Ölçeği (MDS-16), hayal kurmanın sıklığını ve günlük hayata etkisini değerlendirir. Online testler bir fikir verebilir, ama tanı koymaz. Aşağıdaki sorular kendi durumunuzu değerlendirmenize yardımcı olabilir:
Amaç hayal kurmayı tamamen bırakmak değil, onu kontrol edilebilir hale getirmek ve hayallerin karşıladığı ihtiyaçları gerçek hayatta da karşılayabilmektir.
Maladaptive daydreaming için özel bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı yaklaşımlar ve farkındalık temelli yöntemler, hayal kurma sıklığını azaltmada ve altta yatan kaygı, yalnızlık ya da travmayla çalışmada etkili olabilir. Eşlik eden DEHB, depresyon ya da kaygı varsa bunların tedavisi de hayal kurma üzerinde olumlu etki yaratabilir.
Hayal kurmak hayatınızın önüne geçiyor, sizi yalnızlaştırıyor ya da bu konuda utanç duyuyorsanız, bireysel terapi yaşadığınızı yargılanmadan konuşabileceğiniz güvenli bir alan sunar. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz, birkaç soruyu yanıtlayarak ihtiyacınıza uygun psikologla eşleşebilirsiniz.
Maladaptive daydreaming, günde saatlerce süren, canlı ve hikâye akışı olan hayaller kurmak ve bunun günlük hayatı olumsuz etkilemesidir. Türkçede aşırı ya da uyumsuz hayal kurma olarak da bilinir.
Maladaptive daydreaming henüz resmi tanı kitaplarında ayrı bir bozukluk olarak yer almıyor. Ancak kişinin hayatını olumsuz etkilediğinde profesyonel destek gerektiren bir durumdur.
Hayır. Maladaptive daydreaming yaşayan kişi hayallerin kendi zihninin ürünü olduğunu bilir. Şizofrenide ise kişi sanrı ve halüsinasyonları gerçek olarak deneyimler.
Farkındalık, tetikleyicileri yönetme, yaşam düzeni değişiklikleri ve terapiyle hayal kurma kontrol edilebilir hale gelebilir. Altta yatan ihtiyaçlarla çalışmak kalıcı değişim için önemlidir.
Müzik duyguları yoğunlaştırır ve zihnin hayallere geçişini kolaylaştırır. Maladaptive daydreaming yaşayan pek çok kişi müziği en güçlü tetikleyici olarak tanımlar.