Empati, bir başkasının duygularını ve bakış açısını onun yerine geçmiş gibi anlayabilme ve bu anlayışı ona hissettirebilme becerisidir. Empat ise başkalarının duygularını olağandışı yoğunlukta hisseden kişilere verilen addır. Kısacası empati bir beceri, empat ise bu beceriyi çok yoğun yaşayan bir insandır. Bu yazıda empatinin ne demek olduğunu, empat kime denir sorusunu, empati çeşitlerini, empati kurmanın yollarını ve gündelik hayattan empati örneklerini ele alıyoruz.
Empati ne demek sorusunun kısa cevabı şudur: Empati, kendini karşındakinin yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışmaktır. Türkçede “eşduyum” ya da “duygudaşlık” olarak da karşılanır. Kelime Yunanca “empatheia” kökünden gelir ve “içinden hissetmek” anlamı taşır.
Psikolojide empati; karşıdaki kişinin duygusunu fark etmeyi, o duygunun nedenini anlamayı ve bu anlayışı yargılamadan ona geri yansıtmayı kapsar. Empati kuran kişi karşısındakinin duygusuna katılmak ya da onunla aynı fikirde olmak zorunda değildir; yalnızca onun deneyimini anlamaya çalışır.
Empatinin üç temel adımı vardır: duyguyu fark etmek, duyguyu anlamlandırmak ve anlayışı iletmek. Birini dinlerken yalnızca ne söylediğine değil ses tonuna, beden diline ve söylemediklerine de dikkat etmek empatinin ilk adımıdır. Bu beceri büyük ölçüde öz farkındalıkla bağlantılıdır; kendi duygularını tanıyamayan birinin başkasının duygusunu tanıması da zorlaşır.
Empat, başkalarının duygularını çok yoğun hisseden, çevresindeki insanların ruh halinden kolayca etkilenen kişidir. Empat insan, bir arkadaşının üzüntüsünü neredeyse kendi üzüntüsü gibi yaşar. Kalabalık ya da gergin bir ortamdan çıktığında kendini yorgun ve tükenmiş hissedebilir. İngilizcedeki “empath” kelimesinden gelir.
Empat olmak ne demek diye soranlar için önemli bir not: Empat klinik bir tanı değildir. Psikolojide bu kavram daha çok “yüksek duygusal duyarlılık” başlığı altında incelenir. Empatik ne demek sorusunun cevabı ise daha geniştir: Empatik, empati kurabilen, başkasının duygularını anlamaya açık olan herkesi tanımlayan bir sıfattır. Yani her empat empatiktir ama her empatik kişi empat değildir.
Empat kişilik özellikleri kişiden kişiye değişse de şu özellikler sık görülür:
Yüksek empati güzel bir özellik olsa da sınır konulmadığında tükenmişliğe dönüşebilir. Her şeyi yoğun hissetmenin getirdiği yorgunluğu her şeyi fazla mı hissediyoruz yazımızda anlattık. Empatların kendilerini korumak için ilişkide sınır koymayı öğrenmesi çok önemlidir.
Karanlık empat, güçlü bilişsel empatiye sahip olduğu halde bu beceriyi karşısındakini anlamak için değil, onu etkilemek ya da yönlendirmek için kullanan kişileri tanımlayan bir kavramdır. Araştırmalarda karanlık üçlü denilen narsisizm, makyavelizm ve psikopati özellikleriyle birlikte ele alınır. Bu kişiler insanların duygularını çok iyi okur, ama bu bilgiyi şefkatle değil çıkarla kullanabilir. Bu tür ilişki dinamiklerini psikopat ve sosyopat özellikleri yazımızda daha ayrıntılı bulabilirsiniz.
Empati kurmak önemli midir? Evet, çünkü anlaşıldığını hisseden insan savunmaya geçmez, açılır. Empati sağlıklı ilişkilerin, etkili iletişimin ve toplumsal uyumun temel taşlarından biridir.
Empati yapmak bize ne kazandırır sorusuna şu cevaplar verilebilir:
Çift ilişkilerinde, ebeveyn-çocuk ilişkisinde ve iş hayatında çatışmaların büyük kısmı, tarafların haklı çıkmaya odaklanıp birbirini anlamaya çalışmamasından doğar.
Psikologlar empatiyi genellikle üç türde inceler:
Bilişsel empati, karşıdaki kişinin ne düşündüğünü ve neden öyle hissettiğini zihinsel olarak anlamaktır. İyi bir yönetici, öğretmen ya da müzakereci güçlü bir bilişsel empatiye sahiptir. Ancak bilişsel empati tek başına duygusal yakınlık garantisi değildir; manipülatif kişiler de bu beceriyi kullanabilir.
Duygusal empati, karşıdaki kişinin duygusunu bedensel ve duygusal olarak paylaşmaktır. Bir arkadaşınız ağlarken boğazınızın düğümlenmesi duygusal empatinin bir örneğidir. Bu tür empati yakınlığı güçlendirir ama sınırlar iyi korunmazsa duygusal yorgunluğa yol açabilir.
Şefkatli empati, anlamayı ve hissetmeyi harekete dönüştürmektir: Karşınızdakinin neye ihtiyaç duyduğunu anlayıp destek olmak. Bazı kaynaklarda, grupların ve toplumların deneyimini anlamayı kapsayan sosyal empati de ayrı bir tür olarak anılır. Sağlıklı empati genellikle bu türlerin dengesidir.
Empati kurmak, bir kişiyle konuşurken onun duygusal dünyasına geçici olarak adım atmak ve bunu ona hissettirmektir. Günlük dilde “empati yapmak” olarak da söylenir. Empati kurmak ne demek sorusuna verilecek en sade cevap “kendini karşındakinin yerine koymak”tır.
Burada önemli bir ayrım var. Kendinizi onun yerine koyup kendi tepkilerinizi hayal etmek gerçek empati değildir. Gerçek empati, onun geçmişi, değerleri ve koşullarıyla o durumda neler hissedebileceğini anlamaya çalışmaktır.
Ne zaman empati yapılır? Aslında her iletişimde empati kurulabilir, ama en çok ihtiyaç duyulduğu anlar şunlardır: biri üzgün, öfkeli ya da kırgın olduğunda, bir tartışma yaşandığında, biri zor bir karar verirken ve sizden farklı düşünen biriyle konuşurken.
Empati hem doğuştan gelen hem de sonradan öğrenilen bir beceridir. Beyinde başkasının davranışını izlerken de kendimiz yapıyormuş gibi etkinleşen ayna nöronların empatinin biyolojik temellerinden biri olduğu düşünülür. Bebekler yanlarındaki başka bir bebek ağladığında ağlamaya başlar; bu, empatinin en erken biçimlerinden biridir.
Empatinin gelişmesinde çevre de belirleyicidir. Duyguların konuşulduğu, çocuğun duygularının ciddiye alındığı ve ebeveynin kendisi de empatik davrandığı ailelerde büyüyen çocuklarda empati daha güçlü gelişir. Mizaç, yaşam deneyimleri, farklı insanlarla temas ve okunan kitaplar da empatiyi besler.
Empatik bir insanı şu davranışlarından tanıyabilirsiniz:
Empati doğuştan gelen bir yetenekten çok, geliştirilebilen bir beceridir. Empati kurmak için şu adımlar işe yarar:
Özellikle ilişkilerde empati kurmakta zorlanıyorsanız, iletişim kalıplarınızı bir uzmanla birlikte incelemek yol gösterici olabilir. Partnerinizle sürekli birbirinizi anlamadığınızı hissediyorsanız, çift terapisi karşılıklı empatiyi yeniden inşa etmek için güvenli bir alan sunar.
Empati ve sempati sık karıştırılır. Sempati, birinin yaşadığı zorluk için üzüntü duymak ve bunu dışarıdan ifade etmektir: “Çok üzüldüm, geçmiş olsun.” Empati ise o kişinin yanına oturup deneyimini onunla birlikte anlamaya çalışmaktır: “Bu sana gerçekten ağır gelmiş olmalı, nasıl hissediyorsun?” Sempati bazen istemeden bir mesafe yaratabilirken empati bağ kurar.
Empati nedir örnek vererek açıklamak, kavramı somutlaştırmanın en iyi yoludur.
Bu örneklerin ortak noktası, çözüm sunmadan önce duyguyu tanımaktır. Çoğu zaman karşımızdaki kişi tavsiye değil, anlaşıldığını hissetmek ister.
Empati kurmakta zorlanmanın pek çok nedeni olabilir: çocuklukta duyguların konuşulmadığı bir aile ortamı, yoğun stres ve tükenmişlik, kaygı, bazı kişilik özellikleri ya da nörogelişimsel farklılıklar. Kronik stres altında beyin “hayatta kalma” moduna geçer ve başkalarının duygusuna ayıracak alan daralır. Bu yüzden empati eksikliği her zaman kötü niyet anlamına gelmez; bazen kişinin kendi yükünün çok ağır olduğunun işaretidir.
Empati kurmakta zorlandığınızı, ilişkilerinizde sıklıkla yanlış anlaşıldığınızı ya da tam tersi başkalarının duygularını taşımaktan tükendiğinizi hissediyorsanız, bireysel terapi bu dengeyi kurmanıza yardımcı olabilir. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz, kısa bir soru setiyle size uygun psikologla eşleşebilirsiniz.
Empati, kendini karşısındakinin yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışmaktır.
Empat, başkalarının duygularını çok yoğun hisseden ve çevresindeki insanların ruh halinden kolayca etkilenen kişidir.
Empatinin Türkçe karşılığı “eşduyum”dur; “duygudaşlık” da kullanılır. Günlük dilde “kendini karşısındakinin yerine koymak” ifadesiyle de anlatılır.
Evet. Empati kurmak insanlarla daha sağlıklı ilişkiler kurmayı, tartışmaları çözmeyi ve önyargıları azaltmayı sağlar. Anlaşıldığını hisseden insan kendini daha güvende hisseder ve daha açık iletişim kurar.
Evet. Empati öğrenilebilen bir beceridir. Aktif dinleme, merak, yargıyı erteleme ve kendi duygularını tanıma pratikleriyle zaman içinde güçlenir.
Hayır. Yüksek duygusal hassasiyet ilişkilerde derin bağlar kurmayı kolaylaştırır. Ancak sınır konulmadığında duygusal yorgunluğa yol açabileceği için kendini korumayı öğrenmek önemlidir.
Hayır. Sempati birinin durumuna üzülmek, empati ise o kişinin deneyimini onun gözünden anlamaya çalışmaktır.